Sự kiện
Những nghệ nhân Ưu tú đầu tiên của Bắc Ninh

 Việc xét tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú được các ngành chức năng đề cập từ năm 2003, tuy nhiên có quá nhiều vấn đề phát sinh trong quá trình nghiên cứu triển khai. Vì vậy mà sau 12 năm chờ đợi, cuối cùng thì những cái tên đầu tiên trong danh sách Nghệ nhân Ưu tú ở lĩnh vực văn hóa phi vật thể cũng đã chính thức được công bố, trong đó tỉnh Bắc Ninh vinh dự có 6 Nghệ nhân Ưu tú thuộc hai loại hình nghệ thuật trình diễn dân gian là Di sản văn hóa phi vật thể Dân ca Quan họ Bắc Ninh và Ca trù.

Bí thư Tỉnh ủy Nguyễn Nhân Chiến ân cần thăm hỏi các Nghệ nhân Ưu tú đầu xuân Ất Mùi 2015.

 
 
Báo Bắc Ninh xin giới thiệu cùng bạn đọc chân dung 6 Nghệ nhân ưu tú (NNƯT) đầu tiên của Bắc Ninh vừa được Chủ tịch nước phong tặng.
1. Nghệ nhân Ưu tú Ngô Thị Nhi, sinh năm1923 ở làng Viêm Xá, xã Hòa Long, thành phố Bắc Ninh là NNƯT của loại hình Dân ca Quan họ Bắc Ninh. Cụ Ngô Thị Nhi thuộc thế hệ thứ ba trong gia đình dòng dõi Quan họ. Cụ Nhi học Quan họ tại gia từ năm lên 10 tuổi đến năm 16 tuổi thì chính thức gia nhập bọn Quan họ nữ của làng và kết bạn với một bọn Quan họ nam ở Bịu Sim (tức Hoài Thị, Liên Bão, Tiên Du).
 

Vốn dòng dõi “Quan họ gia truyền” nên nghệ nhân Ngô Thị Nhi không chỉ thuộc hàng trăm làn điệu cổ mà còn tinh tường nghề chơi, hiểu biết ngọn ngành phong tục, tập quán của làng. Cụ Nhi cung cấp rất nhiều tư liệu quý cho các nhà nghiên cứu của Trung ương và địa phương khi về sưu tầm để làm hồ sơ đề nghị UNESCO vinh danh Dân ca Quan họ là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Chất Quan họ thấm nhuần trong từng lời ăn tiếng nói cho đến lối sống, cách ứng xử đối đãi với mọi người của “báu vật nhân văn sống” Ngô Thị Nhi.

Nói về nghĩa tình của người Quan họ, cụ Nhi kể: “Quan họ mê nhau vì câu nói rồi mới đến câu hát. Các cụ xưa dạy rằng, trước khi học hát Quan họ thì phải học làm người Quan họ. Người Quan họ trọng nhau vì nết, mến nhau vì tình, đối xử với nhau tốt lắm”. Đến nay, tuy tuổi cao, sức khỏe yếu dần, giọng hát không còn được nền, nẩy như xưa nhưng cụ Nhi vẫn nhớ rất rõ từng câu Quan họ cổ, cụ bảo: “Niềm say mê văn hóa Quan họ của tôi không sao kể hết được”.

2. Nghệ nhân Ưu tú Ngô Thị Lịch, sinh 1927 ở làng Viêm Xá, xã Hòa Long, thành phố Bắc Ninh là NNƯT của loại hình Dân ca Quan họ Bắc Ninh. Sinh ra và lớn lên trong một gia đình có truyền thống hát Quan họ, cụ Lịch gia nhập bọn Quan họ nữ của làng từ năm 14 tuổi và đến nay truyền dạy cho hơn 40 liền anh, liền chị trong làng cùng rất nhiều học sinh ở trường Trung cấp Văn hóa Nghệ thuật và Du lịch Bắc Ninh. Tiêu biểu nhất là cặp liền chị Nguyễn Thị Sang - Nguyễn Thị Thềm.
 
 
Hiện nay, cụ Lịch vẫn thuộc nằm lòng hàng trăm câu Quan họ cổ ở đủ các giọng lề lối, giọng lẻ, giọng vặt, giọng giã bạn… Có hơn 70 năm gắn bó với “nghề chơi Quan họ”, nghệ nhân Ngô Thị Lịch luôn mong muốn trao truyền vốn liếng của mình cho thật nhiều thế hệ để Di sản Dân ca Quan họ Bắc Ninh được mãi mãi gìn giữ và phát huy.
3. Nghệ Nhân Ưu tú Trần Thị Phụng, sinh năm 1923 ở làng Viêm Xá, xã Hòa Long, thành phố Bắc Ninh là NNƯT của loại hình Dân ca Quan họ Bắc Ninh. Từ khi còn rất nhỏ, cụ Phụng được biết đến Dân ca Quan họ vì nhà cô ruột là nhà chứa Quan họ. Cụ Phụng và cụ Nhi thường hát cặp với nhau và cùng tham gia trong một bọn Quan họ từ năm 16 tuổi. Cũng như cụ Nhi, cụ Phụng hiểu hơn ai hết những tinh hoa lịch lãm trong lề lồi, quy tắc ứng xử của nghề chơi Quan họ. Thuộc nằm lòng hàng trăm câu Quan họ cổ, nghệ nhân Trần Thị Phụng đã truyền dạy cho nhiều thế hệ học trò trong và ngoài làng.
 

Do tuổi cao, trí nhớ lõm bõm nên cụ chẳng nhớ được bao nhiêu nhưng cứ hát đến đâu cụ nhớ đến đấy. “Bây giờ, nếu được ca thì tôi sẽ ca suốt ba ngày đêm chưa chắc đã hết vốn…” - cụ Phụng bảo thế. Chồng mất, không có con nên nghệ nhân Trần Thị Phụng hiện đang sống một mình dựa vào nguồn kinh phí trợ cấp hàng tháng của tỉnh đối với nghệ nhân và người cao tuổi. Ngoài ra, hàng ngày cụ Phụng vẫn bện chổi rơm bán để có thêm tiền trang trải cho cuộc sống.

4. Nghệ nhân Ưu tú Đỗ Thị Tước, sinh năm 1922 ở khu Khả Lễ, Võ Cường, thành phố Bắc Ninh là NNƯT của loại hình Dân ca Quan họ Bắc Ninh. Cụ Tước là một trong những nghệ nhân tiêu biểu, có nhiều đóng góp quan trọng trong quá trình bảo tồn và phát huy giá trị Dân ca Quan họ ở Khả Lễ. Từ năm 14 tuổi, cụ Tước tham gia các cuộc hát đối, hát canh ở hội Lim, hội Ó và nhiều lễ hội khác trong vùng. Có những canh hát vắt từ đêm này sang đêm khác, hát ròng rã suốt mấy ngày liền mà vẫn say sưa chưa muốn dứt.
 

Gần 80 năm gắn bó cuộc đời với Quan họ, nghệ nhân Đỗ Thị Tước hiểu sâu sắc nguồn gốc, ý nghĩa của những điển tích trong lời ca và thuộc hàng trăm bài Quan họ. Cụ đối đáp thành thạo các giọng lề lối, giọng vặt, giọng giã bạn và truyền dạy cho nhiều thế hệ con cháu trong gia đình cũng như các nghệ sĩ trong tỉnh.

Học trò tiêu biểu của cụ Tước là Nghệ sĩ Ưu tú Thúy Cải và cố nghệ sĩ Nguyễn Đức Sôi, Xuân Trường. Hơn 3 năm nay, cụ Tước ốm yếu song mỗi khi có người đến hỏi về Dân ca quan họ thì nghệ nhân như khỏe ra, nhiệt tình khoe chất giọng dù không còn trong trẻo, hơi sức không còn dẻo dai của mình.

5. Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Bàn, sinh năm 1932 ở làng Viêm Xá, xã Hòa Long, thành phố Bắc Ninh là NNƯT của loại hình Dân ca Quan họ Bắc Ninh. Nhà bà ngoại của nghệ nhân Nguyễn Thị Bàn cũng là nhà chứa Quan họ nên từ năm 11 tuổi bà được theo các chị cả đi chơi Quan họ. Do một thời gian Quan họ chìm lắng nên sau đó nghệ nhân Nguyễn Thị Bàn đứng lên tập hợp các chị em trong thôn đến nhà những nghệ nhân lớp trước để học hỏi vốn liếng và duy trì luyện tập thường xuyên.
 

Năm 1992, đội Quan họ của thôn được thành lập, nghệ nhân Nguyễn Thị Bàn được bầu làm đội phó và năm 1996 thì làm đội trưởng. Tham gia sinh hoạt trong đội Quan họ của làng, bà Bàn  truyền dạy cho nhiều liền anh, liền chị của thôn xóm, trong đó có những cặp chị hai đạt giải Nhất tại hội thi Dân ca Quan họ đầu xuân của tỉnh. Học trò tiêu biểu là các liền chị Hài, Khen, Tuyết, Sứ…

6. Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Thiệp, sinh năm 1930 ở thôn Thanh Tương, xã Thanh Khương, huyện Thuận Thành là NNƯT của loại hình nghệ thuật Ca trù. Sinh ra và lớn lên ở làng Ca trù truyền thống, nghệ nhân Nguyễn Thị Thiệp học truyền khẩu nghệ thuật Ca trù từ anh trai và chị gái ruột. Trước đây, cụ Thiệp thường tham gia hát Ca trù cửa đình và các đám khao thọ. Nghệ nhân thuộc 36 thể cách: Tỳ bà, cung bắc, gửi thư, xẩm, hát miễu, nói, ả phiền, hát lót… và nhớ rất rõ từng điệu múa nhạc. Người đào nương già không quản ngại mưa nắng, tuổi già, sức yếu vẫn nhiệt huyết, say cháy đi khắp nơi dạy hát và tìm người chân truyền. Được cụ Thiệp truyền dạy, các thế hệ ca nương trẻ trên mảnh đất Bắc Ninh ngày một đông hơn, từ ca nương Thanh Tân 14 tuổi (Thuận Thành) cho đến những cụ già râu tóc bạc phơ ở CLB Ca trù Tiểu Than (Vạn Ninh, Gia Bình), 30-40 người ở các CLB văn nghệ (huyện Hiệp Hòa, Bắc Giang) đều là học trò được cụ Thiệp bắt tay truyền dạy theo lối “miệng truyền miệng” “tay truyền tay”.
 
 

Nghệ nhân còn tích cực tham gia các Liên hoan Ca trù, Liên hoan Đàn hát Dân ca toàn quốc, của tỉnh, huyện và đạt nhiều giải thưởng, Bằng khen, Giấy khen… Năm 2011, cụ Thiệp được Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam tặng danh hiệu “Nghệ nhân dân gian”.

Trong số 6 NNƯT của Bắc Ninh trên đây thì có 5 Nghệ nhân được UBND tỉnh Bắc Ninh phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Dân ca Quan họ Bắc Ninh từ năm 2010 và đến năm 2013 được hưởng chế độ trợ cấp hàng tháng với mức 1.150.000 đồng/người/tháng.

Nguồn: Báo Bắc Ninh